Manastir Beška

U drugoj polovini 14. veka, u vreme posle Maričke bitke (1371), kada je na širokom prostoru od Balkana do Sinaja došlo do velikih nemira, ne mali broj svetogorskih i sinajskih monaha potražio je zaklon i utočište, i našao ga, u Moravskoj Srbiji kneza Lazara i Zeti Balšića, u kojoj je tada niklo živo i snažno pravoslavno središte, poznato kao Zetska Sveta Gora.
Jelena (oko 1366 – 1443), kći Svetoga kneza Lazara i kneginje Milice/Prepodobne Evgenije, postala je gospodarica Zete 1386. godine udajom za Đurađa Drugog Stracimirovića Balšića, gospodara sve zetske i primorske zemlje. Nakon muževljeve smrti 1403. godine vladala je Zetom do punoletstva svoga sina Balše Trećeg Đurđevića, a posle je skupa sa sinom upravljala državom do 1411. godine.

Gospa Jela, a poznata i kao Lepa Lena zbog svoje prefinjene lepote, no pre svega - Naša Gospa Lena, kako ju je od milja zvao zetski narod, bila je izuzetna ličnost, u svemu dostojna uzvišenog reda srpskih srednjovekovnih vladara, a najsličnija svome bratu despotu Stefanu Lazareviću, odnosno Svetom Stefanu Visokom. Jelena je bila raskošna ličnost: bogoljubiva vladarka; neumorna i sposobna braniteljka Pravoslavlja; izvanredno obrazovana; vešta u diplomatiji; odvažna ratnica: pravdoljubiva; nepokolebljive volje; bogonadahnuta pesnikinja; uvek osetljivog srca za ljudsku nevolju i stradanja; smerna učenica Nikona Jerusalimca i molitvena tihovateljka.

Svojim raznovrsnim delovanjem u Zeti ostavila je pečat u svom vremenu, ali i bogougodne tragove u budućem. To se posebno odnosi na period njenog rada sa Nikonom Jerusalimcem i monaštvom Zetske Svete Gore na odbrani tada neposredno ugoženog Pravoslavlja kojim je na neponovljiv način obogaćeno iskustvo Zete i Mitropolije Zetske. Svojim Poetskim Poslanicama Nikonu Jerusalimcu, koje su u sastavu njegovog bogoslovskog dela Goričkog Zbornika, Jelena je skupa sa svojim duhovnikom ostavila dragoceno svedočanstvo srpskog duhovnog i književno-kulturnog identiteta, uopšte.

Manastir Beška sa crkvama sv. Đorđa i Bogorodičnom crkvom nalazi se na središnjem dijelu istoimenog ostrva u Skadarskom jezeru. Crkve i zgrade konaka sačinjavale su složen i prilično prostran manastirski kompleks na otvorenom i sagledljivom platou.

O nastanku starije crkve sv. Đorđa nema sačuvanih istorijskih izvora. Njena izgradnja vezuje se za Đurđa II Stracimirovića - Balšića, čija je žena Jelena, kćerka kneza Lazara Hrebeljanovića, podigla u neposrednoj blizini svoju grobnu crkvu, posvećenu Svetoj Bogorodici 1440. godine.

U svom testamentu iz 1442. godine, Jelena Balšić pominje obimne opravke koje je izvela na crkvi Svetog Đorđa, što znači da je hram u to vrijeme već bio dosta star. Crkva sv. Đorđa ponavlja osnovni izgled trikonhosa, građena je od pritesanog kamena, nemarno složenog u horizontalne redove. Zapadna fasada je izvedena od bolje obrađenih kvadera i završava se visokim trodjelnim zvonikom na preslicu, koji se postepeno sužava prema vrhu. Uz južni zid trikonhosa nalazi se grob sa jednostavnom pokrivnom pločom, moguće ktitora hrama, Balše III.

Bogorodična crkva sagrađena je u doba kada su gorice na Skadarskom jezeru u sastavu Zete Crnojevića. Podatke o crkvi saznajemo iz natpisa na nadvratniku, gdje piše: ”Sazda se hram presvetije Bogorodice s trudom i otkupom blagočestivoj gospogi Jele, dšteri svetopočivšago kneza Lazara i podružie gospodina Gjurgja Stracimirovića, v leto 6948 (1439)”.

Bogorodičina crkva je jednobrodne osnove sa polukružnom apsidom, malih je dimenzija (dugačka 6,5, široka 4,5 m), a načinjena od dobro tesanog kamena, složenog u horizontalne pravilne redove. Na nadvratnoj gradi je precizno isklesan ktitorski natpis. Zvonik je elegantnih proporcija i postepeno se sužava prema vrhu. Uz južni zid hrama nalazi se ktitorski grob Jelene Balšić. Istraživačkim radovima je konstatovano da je grob ranije otvaran i da je djelimično uništen.

Slično kao na Starčevu, i na Beški se vodio intenzivan duhovni život i prepisivale su se knjige. Značajnu ulogu u stvaranju knjižne kulture Crne Gore prije pojave štamparstva odigrali su kraljica Jelena Balšić i njen duhovnik starac - monah Nikon Jerusalimac. Do danas su sačuvane dvije knjige koje je prepisao Nikon - Šestodnevnik iz 1439-40, i Gorički zbornik, napisan 1441- 1442. godine.

http://www.barinfo.me/text.php?kategorija=11&id=97
http://www.manastirbeska.com/istorija.html

Album info

Random image